تبلیغات
عبور از تاریخ - محمد رضا پهلوی – قسمت اول

محمد رضا پهلوی – قسمت اول

تاریخ:یکشنبه 3 اردیبهشت 1391-08:54 ب.ظ

محمد رضا پهلوی قسمت اول

 

در رابطه با علل و عوامل سرنگونی و خلع رژیم قاجار و جایگزینی پهلوی، که بر اساس برنامه­ریزیِ دقیقی صورت گرفت، گفتنی­های بسیاری گفته شده است.

آنچه در این میان، از ویژگی­های خاصی برخوردار است، ایفای نقش رضاخان میرپنج، در جایگاه فردی است قدرتمند، که با تکیه بر مذهب و باورهای دینی، خود را به عنوان ناجی ایران معرفی کرد. سناریوی این نقش، به میزانی دقیق و حساب شده نوشته شده بود، که هنوز هم، نه تنها برخی از عوام الناس او را به این عنوان می­شناسند، که برخی از تحصیل کرده­های عوام نیز، که خود شلاق آن دوران را بر گُرده احساس کرده­اند، به صورت علنی و آشکار، زبان تمجید بر او می­گشایند.

 

ماجرای آشکار  این داستان، از سوم اسفند ماه 1299 ش آغاز شد که:

« در ساعت یک بامداد، دوهزار و پانصد تن قزاق، به فرماندهی رضاخان که از قزوین حرکت کرده بودند، از دروازه های قزوین و حضرت عبدالعظیم به تهران وارد شده و بدون هیچ درگیری خاصی شهر تهران را تصرف و دولت سپهدار را سرنگون کردند. قزاق ها مراکز مهم و استراتژیک شهر را تصرف کرده، کنترل سازمان های دولتی را به دست گرفته و با احمدشاه وارد مذاکره شدند1

« صبح امروز «نرمن» وزیر مختار انگلیس، با احمدشاه ملاقات نمود و به او توصیه کرد با رهبران کودتا رابطه برقرار کند و به تقاضاهای آنان پاسخ مثبت دهد.»2

در تاریخ نهم اسفند همان سال، فرمان سردار سپهی رضاخان، که اینک رئیس دیویزیون قزاق3 و فرمانده کل نیروهای نظامی بود، از طرف احمدشاه صادر شد.

در تاریخ 18 اسفند، نشریه فرانسوی «کرسپنداس دورین» ضمن معرفی رضاخان به عنوان عامل کودتای سوم اسفند، به نقل از او نوشت: « حکومت جدیدی تحت اختیارات احمد شاه تشکیل خواهد شد و خودِ او فرماندهی قوای نظامی را به عهده گرفته است4

رضاخان که در سال 1296ش، در دوران جنگ جهانی اول، با هدایت انگلیس­ها، در حرکتی شبه کودتا، تصفیه لشکر قزاق همدان را رقم زده و موجبات فرماندهی «استروسلسکی» را فراهم نموده بود،5 اولین تجربه­ی حکومتی خود را نیز، که محکی جدّی نیر برای او محسوب می­شد، در انتصاب 22 اسفند ماه، به حکومت مناطق «سواد کوه» و «فیروز کوه»، برای آرام نمودن آنجا، تجربه کرد.   

در اولین روز سال 1300ش، یکی از اولین اقدامات دولت کودتا، جایگزینی تاریخ هجری شمسی به جای هجری قمری در وزارتخانه­ها و سایر دوایر دولتی بود و در همین روز بود که احمد شاه، ضمن اعطای یک قبضه شمشیر مرصع، که از مهمترین هدایای نظامی بود، به رضاخان، به او گفت: « شما این نکته را ثابت و آشکار نمودید که ایرانی، لیاقت اداره کردن قشون را دارد6     

در پی یکپارچه کردن نیروهای نظامی، تشکیلات پلیس جنوب نیز که توسط انگلیس­ها راه اندازی شده بود، در فروردین ماه، با موافقت انگلستان، به دولت ایران پیوست و در ششم فروردین نیز، « تشکیلات صهیونیست ایران » با هدف ساماندهی عملیات و اقدامات صهیونیست در ایران، اعلام موجودیت کرد و در همین موقع هم، درگیری­های رضاخان با مسعودخان کیهان که وزیر جنگ بود، به اوج خود رسید تا جائی که وزیر جنگ را وادار به استعفا نمود.7 علی­رغم اینکه در این نوبت، سیدضیاءالدین طباطبائی نخست وزیر کودتا این استعفا را نپذیرفت، ولی شرایط به گونه­ای پیش رفت که پس از سپری شدنِ کمتر از یک ماه، رضاخان در چهارم اردیبهشت ماه، که مصادف با روز نیمه­ی شعبان بود، پس از پایان مراسم جشن نیمه­ی شعبان، به عنوان وزیر جنگ معرفی شد8. که این انتصاب، اولین تغییر و ترمیم در کابینه کودتا بود. ترمیم کابینه­ی سیدضیاء چندان به طول نینجامید و پس از چندی که مهره­چینی­های رضاخان در نیروهای نظامی کامل شد، برکناری سید ضیاء نیز در دستور کار انگلیس­ها قرار داده شد، که رضاخان یکی از عوامل مؤثر آن بود تا جائی که در سوم خرداد ماه 1300 در نامه­ای به او، دستور استعفا و ترک کشور را صادر کرد که این دستور در همان روز عملی گردید9 و در هین موقع نیز، دومین تجربه­ی حکومتی او که انتصابات در دارالخلافه بود،10 و همچنین برقراری نظم در تهران، که با عزل سید ضیاء، دچار اشکالاتی شده بود، از طرف احمدشاه به او واگذار شد.11 تا در روز عید سعید فطر ( 18 خرداد 1300)، نشان قدسی که بزرگترین نشان و حمایل­های ممتاز دولت ایران بود، به وی داده شود12

دقت در انتخاب روزهای مقدس برای انجام امور و تعطیل کردن مشروب فروشی­ها و محدود کردن فاحشه­گری­ها، خصوصاً در شهر تهران از یک سو و اقدامات قلدرمآبانه در سرکوب شورش­ها و نهضت­هایی چون نهضت میرزاکوچک­خان، از دیگر سو موجب شد تا از وی شخصیتی اسلام پناه در اذهان بسیاری از خواص و عوام ترسیم گردد. این حرکت­ها به میزانی تأثیرگذار بود که در همان ایام، روزنامه­ی اتحاد نوشت: « شیخ نورالله نجفی اصفهانی با صدور اعلانی از جانب خود و عموم اهالی اصفهان و مسلمین، فتوحات پی در پی در گیلان و خراسان و باغ هشت بهشت را به رضاخان تبریک و تهنیت گفت و سلامتی وی را برای حفظ اسلام و ایران آرزو کرد13

این رفتار به گونه­ای بود که روز به روز بر نفوذ سردار سپه افزوده شد تا جائی که وزیر مختار فرانسه در تهران، طی تلگرامی به وزارت امورخارجه فرانسه، علت اصلی سفر احمدشاه به اروپا را ترس از نفوذ فوق­العاده رضاخان اعلام کرد و نوشت:« این سفر موجب گسترش دامنۀ نفوذ سردارسپه خواهد شد14   

رضاخان که تحت تربیت پیدا و پنهان انگلستان، قدم به قدم، خود را به حکومت نزدیک و نزدیکتر می­کرد، با اطلاعات کاملی که از قدرت دین و علماء در اختیار او گذاشته شده بود، در فروردین ماه سال 1301 ش طی فرمانی اعلام نمود که: « واعظان روحانی در همۀ بخش­های قشون با وعظ و خطابه در راه تحکیم مبانی دینی و تعالیم اخلاقی به افراد قشون مشارکت کنند15 و در فردای آن، اعلامیه ای تحت عنوان « به نام اسلامیت و ایرانیت »، با 200 امضاء در روزنامه ایران چاپ شد که طی آن، از رضاخان به عنوان « قائذ جنبش اسلام » نام برده شده بود.16 و این در حالی بود که در همین ایام، در نامه­ای به سفیر انگلستان که از اقدامات او  در راستای کمک به مقاصد انگلیس در منطقه فارس تشکر کرده بود نوشت: « فدایت شوم. از اظهار مودت و بروز مسرتی که در ضمن اقدامات وزارت جنگ از حیث صدور توصیه و غیره در مورد سِراولیس فرموده­اید، فوق­العاده مشعوف و مسرورم ... بدیهی است که این جانب در نظایر این موارد از ابراز مساعدت­های لازم خوداری نخواهم بود{کرد}...»17

کار به همین منوال پیش رفت تا اینکه در آبان ماه سال 1302 شمسی فرمان نخست وزیری او صادر شد و پس از چندی هم، در مجلس پنجم که نمایندگان آن با دخالت مستقیم او انتخاب شده بودند، احمدشاه قاجار از حکومت خلع و سلسلۀ قاجاریه منقرض و رضاخان سردارسپه که اینک لقب حضرت اشرف داشت، رضاخان پهلوی شد.

هنوز چند ماهی از این اقدام سپری نشده بود که در روز هشتم بهمن ماه 1304ش که مصادف با روز ولادت امیرالمؤمنین علیه السلام بود - فرزند 6 ساله ی خود، محمدرضا را، به عنوان « ولیعهد » معرفی کرد:    

 


متن سند:

« وزارت دربار پهلوی

هفتم بهمن  1304

به عرض می رساند در روز پنجشنبه هشتم بهمن ماه که مصادف با عید میلاد مقدس حضرت شاه ولایت صلواه اله و سلامه علیه است بر حسب اراده مقدس ملوکانه ارواحنا فداه مراسم اعلام ولایت عهد والاحضرت اقدس شاه پور محمدرضا پهلوی ولیعهد دامت عظمته در اطاق موزه اجری خواهد شد. متمنی است شخصاً دوساعت و نیم قبل از ظهر در آن نقطه تشریف حضور ارزانی دارند. »

 

پاورقی:

1.      روزشمار تاریخ معاصر ایران . ج 1 ص 1 به نقل از: اسناد وزارت خارجه فرانسه. مجلد 17 . سری e ص 94 96

2.      همان . ص 3 به نقل: از خاطرات و سفرنامه. ص 210

3.      دیویزیون

4.      همان . ص 39

5.      همان. ص 143

6.      همان . ص 62

7.      همان . ص 74

8.      همان . ص 126

9.      همان . ص176

10.  همان . ص 178

11.  همان . ص 180

12.  همان . ص 195

13.  همان . ص 443

14.  همان . ص 503

15.  همان . ج 2 . ص 17

16.  همان . ص 20

17.  همان . ص 70 به نقل از: foE 248/1367



نوع مطلب : محمد رضا پهلوی 





Admin Logo
themebox Logo